Θεωρία πειθούς, νεοελληνική γλώσσα γλώσσα γ' λυκείου

ΚΕΦΑΛΑΙΟ :  Η ΠΕΙΘΩ

Α .  ΤΡΟΠΟΙ  ΠΕΙΘΟΥΣ

1 . Τρόποι πειθούς                           2 .  Μέσα πειθούς

     α) Επίκληση στη λογική :                  Επιχειρήματα : είναι μια ή περισσότερες προτάσεις (προκείμενες) που χρησιμεύουν ως βάση για την αποδοχή μιας άλλης πρότασης (συμπέρασμα), η οποία ακολουθεί λογικά τις προκείμενες

                                                               Τεκμήρια : είναι τα συγκεκριμένα στοιχεία που χρησιμοποιούνται από τον πομπό για την υποστήριξη της θέσης του.

                                                                Είδη τεκμηρίων :

                                                               Παραδείγματα, Αλήθειες, Γεγονότα, Στατιστικά στοιχεία, Αυθεντίες κτλ

     β) Επίκληση στο συναίσθημα :         Αφήγηση – Περιγραφή – Χιούμορ – Ειρωνεία – Φορτισμένο λεξιλόγιο – Χρήση Υποτακτικής ή Προστακτικής- Ασύνδετο σχήμα

                                                              Μορφές κατάχρησης  :          

                                                              Κινδυνολογία, Προπαγάνδα, Εκμετάλλευση προκαταλήψεων δέκτη κτλ

     γ) Επίκληση στην αυθεντία :              Χρησιμοποιείται κυρίως στον επιστημονικό λόγο, αλλά και στο δοκίμιο, το άρθρο, το κήρυγμα κτλ

                                                               Προϋποθέσεις για την ορθή χρήση :

                                                               α .  να μη γίνεται κατάχρησή της

                                                               β . να μη χρησιμοποιείται  για να καλυφθεί η έλλειψη επιχειρημάτων

                                                               γ . να γίνεται αναφορά σε αυθεντίες ειδικές μόνο στο συγκεκριμένο θέμα

                                                               δ) Επίκληση στο ήθος του πομπού : Χρησιμοποιείται κυρίως στον πολιτικό λόγο. Ο πομπός, για να κερδίσει την εμπιστοσύνη του δέκτη, μιλά σε πρώτο πρόσωπο και επιχειρεί :

                                                            α . να διατυπώσει αξιόπιστο λόγο

                                                            β . χρησιμοποιεί λέξεις που δηλώνουν αρετές, προβάλλει τις επιλογές και τις     αποφάσεις του

     ε) Επίθεση στο ήθος του αντιπάλου :         Χρησιμοποιείται κυρίως στον πολιτικό λόγο. Ο πομπός, αντί να κρίνει τα επιχειρήματα του αντιπάλου του ασκεί κριτική :

                                                            α . στο χαρακτήρα του αντιπάλου

                                                            β . στην ιδιωτική του ζωή (λασπολογία)

2 . Είδη συλλογισμών – συμπεράσματα στα οποία οδηγούν

      α) ως προς την πορεία της σκέψης :

     

           1 . Παραγωγικοί :  - Από μια γενική και αφηρημένη αρχή καταλήγουμε σε κάτι ειδικό.

                                    - Οδηγεί σε βέβαια συμπεράσματα.

           2 . Επαγωγικοί :  - Από ειδικές, συγκεκριμένες διαπιστώσεις καταλήγουμε σε μια γενική αρχή.

                                  - Ατελής επαγωγή : οδηγεί σε πιθανά συμπεράσματα .

                                  - Τέλεια επαγωγή : οδηγεί σε βέβαια συμπεράσματα.

           3 . Αναλογικοί :  - Από μια ειδική διαπίστωση καταλήγουμε πάλι σε μια ειδική διαπίστωση.

                                  - Οδηγεί πάντα σε πιθανά συμπεράσματα.

      β) ως προς τις προκείμενες :

           1 . Κατηγορικός : ο συλλογισμός του οποίου οι προκείμενες είναι κατηγορικές προτάσεις, δηλ. το Υποκείμενό τους συνδέεται με το κατηγορούμενο μέσω ενός συνδετικού ρήματος

           2 . Υποθετικός : ο συλλογισμός του οποίου η μία ή και οι δύο προκείμενες είναι υποθετικές προτάσεις.

           3 . Διαζευκτικός : ο συλλογισμός του οποίου μια τουλάχιστον προκείμενη είναι διαζευκτική πρόταση

3 . Η αξιολόγηση του επιχειρήματος

     Αξιολόγηση επιχειρήματος : είναι ο έλεγχος της αλήθειας και της εγκυρότητας των προκειμένων και του συμπεράσματός του.

   Ορθό επιχείρημα = Έγκυρο + Αληθές  

Ορθό επιχείρημα = Απόδειξη

    Έγκυρο επιχείρημα :  - Είναι αυτό στο οποίο οι προκείμενες οδηγούν με λογική αναγκαιότητα στο συμπέρασμα, ακολουθώντας τους καθορισμένους κανόνες της λογικής.

                                       - η εγκυρότητα εξαρτάται από τη μορφή του επιχειρήματος.

    Αληθές επιχείρημα :   - Είναι αυτό στο οποίο οι προκείμενες και το συμπέρασμα ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα, υπάρχει δηλαδή νοηματική σχέση των προκειμένων και του συμπεράσματος με την πραγματικότητα.

                                       - Η αλήθεια εξαρτάται από το περιεχόμενο του επιχειρήματος

                                       - Οι προκείμενες πρέπει να είναι γενικά αποδεκτές αλήθειες.

                                       - Ένα επιχείρημα που βασίζεται μόνο σε προσωπικές γνώμες δεν έχει απόλυτη ισχύ

                                      

   

Είδος	Τι ελέγχουμε και γιατί
Παραγωγικός	Ελέγχουμε την αλήθεια της γενικής αρχής, κρίσης κτλ στην οποία στηρίζεται.
Επαγωγικός : 1 . Γενίκευση 2 . Αίτιο- αποτέλεσμα 3 . Αναλογία	- Επιτρεπτή ή βεβιασμένη γενίκευση ; (βεβιασμένη γενίκευση = προκαταλήψεις) - Η σχέση αιτίου – αποτελέσματος είναι λογική ή απλώς χρονολογική;   (χρονολογική σχέση = προλήψεις) - Μήπως μια μερικότερη αιτία προβάλλεται ως μοναδική ; (= υπεραπλούστευση) - Είναι η αιτία επαρκής (= αυτή και μόνο φτάνει για να προκύψει το αποτέλεσμα)               ή / και αναγκαία (= το αποτέλεσμα δεν προκύπτει χωρίς αυτή) ; - Κυριολεκτική : οι ομοιότητες ανάμεσα στα συγκρινόμενα αντικείμενα είναι επαρκείς σε αριθμό και σχετικές με το θέμα ; - Μεταφορική : Συνήθως απευθύνεται στο συναίσθημα και επιχειρεί να παραπλανήσει. Σπάνια έχει αποδεικτική αξία λογικού επιχειρήματος
Υποθετικός	Δεν είναι έγκυρος : α . αν συμβαίνει «άρση της υπόθεσης» π.χ. «Αν είμαι πρόεδρος, είμαι διάσημος. Δεν είμαι πρόεδρος, άρα δεν είμαι διάσημος» β . αν συμβαίνει «θέση της απόδοσης» π.χ. «Αν είμαι πρόεδρος, είμαι διάσημος. Είμαι διάσημος, άρα είμαι πρόεδρος»
Διαζευκτικός	Είναι άκυρος, όταν : - εγκλωβίζει τη διάζευξη σε ορισμένες μόνο λύσεις - αποσιωπά τις υπόλοιπες για να αποσπάσει την επιθυμητή απάντηση

    Παραλογισμοί   

      Είναι τα συλλογιστικά σχήματα που, ενώ αντιβαίνουν στον ορθό λόγο και δεν έχουν αποδεικτική αξία, μπορούν να παραπλανήσουν, γιατί εξωτερικά παρουσιάζουν πολλές ομοιότητες με τους έγκυρους συλλογισμούς.

    Σοφίσματα 

     Είναι οι παραλογισμοί που οφείλονται σε πρόθεση εξαπάτησης, σε λογική παγίδα που στήνει ο πομπός στο δέκτη.

4 . Αξιολόγηση τεκμηρίων

    Τα τεκμήρια που στηρίζουν ένα επιχείρημα, για να είναι αξιόπιστα, πρέπει να είναι επεξεργασμένα επιστημονικά, στατιστικά στοιχεία ή γενικά αποδεκτές αλήθειες. Σε διαφορετική περίπτωση μπορούν να παραπλανήσουν όπως οι παραλογισμοί ή τα σοφίσματα.

Β . ΜΟΡΦΕΣ  ΠΕΙΘΟΥΣ

1. Η πειθώ στη διαφήμιση

α) Τρόποι  πειθούς                                      Μέσα πειθούς 

    1 . Επίκληση στη λογική :                          α . Συνειρμός ιδεών

                                                                      β . Αναλυτική περιγραφή και επίδειξη των ιδιοτήτων του προϊόντος

                                                                      γ . επιχειρήματα υπέρ του προϊόντος, σοφιστικά τεχνάσματα

    2 . Επίκληση στο συναίσθημα :                  φόβο, ενοχές, επιθυμίες, σεξουαλικότητα, ανάγκη καταξίωσης κτλ

                                                                      π.χ. «Keep walking»

    3 . Επίκληση στην αυθεντία :                     παρουσιάζει το προϊόν ένας ειδικός, ένας επιστήμονας, ένα δημοφιλές πρόσωπο

    4 . Λανθάνων αξιολογικός χαρακτηρισμός :            π.χ. «Μια γυναίκα με πάθος : εσύ», «Loreal γιατί σας αξίζει», «Είσαι γυναίκα ; Τόσο το καλύτερο !»: λειτουργεί δεσμευτικά για το δέκτη

 β) Η γλώσσα της διαφήμισης

Στόχος	Τρόποι πειθούς	Μέσα πειθούς	Αποτέλεσμα
Να πειστεί ο δέκτης, ώστε : α . να πάρει κάποιες αποφάσεις β . να προβεί σε κάποια ενέργεια	Επίκληση στη λογική	1 . επιχειρήματα – συλλογισμοί 2 . τεκμήρια	1 . ενεργοποίηση της κριτικής του δέκτη 2 . ο δέκτης αντιλαμβάνεται ότι η απόφασή του είναι σύμφωνη με :      - τα προσωπικά του   συμφέροντα και      - τα συμφέροντα του ευρύτερου κοινωνικού συνόλου
	Επίκληση στο συναίσθημα	α .  κινδυνολογία,  λασπολογία, λαϊκισμός β . προπαγάνδα, η οποία χαρακτηρίζεται από :       1 . μεγαλοστομία (βεβαιωτική, δεοντολογική, θαυμαστική διατύπωση)       2 . χρήση λέξεων – αξιών (πατρίδα, εθνική ασφάλεια, λαός, ανθρώπινα δικαιώματα) που επιβάλλονται με το συναισθηματικό τους βάρος και παγιδεύουν το δέκτη	Ο δέκτης : - παραπλανάται - εκφοβίζεται - παρεμποδίζεται να ελέγξει λογικά τον πομπό

    1 . Λεκτικός πληθωρισμός με αποτέλεσμα την ακυριολεξία και την ασάφεια

    2 . Κατάχρηση επιθέτου και επιρρήματος, κυρίως στον υπερθετικό βαθμό

    3 . Εκφράσεις εντυπωσιασμού

    4 . Συνθηματικός τόνος      

2 . Η πειθώ στον πολιτικό λόγο

 Με τον πολιτικό λόγο ο πομπός προσπαθεί να πείσει το δέκτη να

προβεί σε αποφάσεις ή ενέργειες οι οποίες είναι για τα δικά του

συμφέροντα (δηλ του δέκτη). Γι’αυτό το λόγο ο πολιτικός λόγος

χαρακτηρίζεται τόσο από λογική επιχειρηματολογία όσο και από έντονη συναισθηματική φόρτιση. Επειδή ο πολιτικός λόγος συνδέεται με την εξουσία συχνά στοχεύει την παραπλάνηση ή στον εκφοβισμό του ακροατηρίου έτσι ώστε να εξασφαλίσει την άκριτη αποδοχή του δέκτη.

Στις περιπτώσεις αυτές η αποδεικτή ισχύς των επιχειρημάτων

αντικαθίσταται από αυταπόδεικτες έννοιες ή από λέξεις με τέτοια ηθική διάσταση που εμποδίζουν το λογικό έλεγχο και παγιδεύουν το δέκτη.

Όταν ο πολιτικό λόγος παίρνει τέτοια μορφή, με την παραποίηση των εννοιών και τη διαστρέβλωση των αξιών, γίνεται προπαγάνδα

3 . Η πειθώ στον επιστημονικό λόγο

Στόχος	Τρόποι πειθούς	Μέσα πειθούς
- να περιγράψει - να ερμηνεύσει - να αποδείξει	Επίκληση στη λογική	1. Επιχειρήματα, συλλογισμοί. 2. Επαρκής τεκμηρίωση των θέσεων με έγκυρα επιστημονικά δεδομένα 3. Αυστηρή λογική οργάνωση. 4. Κριτική στάση απέναντι στη βιβλιογραφία. 5. Απρόσωπο, αντικειμενικό ύφος, επιδίωξη αντικειμενικότητας. 6. Αναφορική λειτουργία της γλώσσας. 7. Χρήση επιστημονικής ορολογίας. 8. Χρήση λέξεων που δηλώνουν την ακριβή στάση του συγγραφέα (π.χ. ασφαλώς, συχνά, δυνατόν να κτλ).

ΚΕΦΑΛΑΙΟ :  ΔΟΚΙΜΙΟ – ΑΡΘΡΟ – ΕΠΙΦΥΛΛΙΔΑ

1 . Πώς αναγνωρίζουμε ένα αποδεικτικό δοκίμιο ;

     α) Θέματα δοκιμίου : θέματα αισθητικής, κριτικής, κοινωνικά, πολιτικά, ηθικά, επιστημονικά.

     β) Απευθύνεται : Σε ένα πλατύ, καλλιεργημένο και όχι εξειδικευμένο κοινό.

     γ) Στόχοι δοκιμιογράφου : 1. Να εκλαϊκεύσει, να δώσει δημοσιότητα στις απόψεις του, να κάνει μια ιδεολογική κατάθεση σε επικίνδυνα και ριψοκίνδυνα θέματα

                                          2. Να εκφράσει τις εμπειρίες και τα προσωπικά βιώματά του

                                          3. Να διδάξει, όχι με σωφρονιστική πρόθεση, όπως το κήρυγμα, αλλά με την έννοια ότι :

                                               - πλουτίζει τις γνώσεις,

                                               - οξύνει την κρίση,

                                               - καλλιεργεί την ευαισθησία

                                          4. Δεν επιδιώκει να επηρεάσει εύκολα και άμεσα τον αναγνώστη (όπως ο πολιτικός ή ο εκκλησιαστικός λόγος), αλλά να τον προβληματίσει.

                                          4. Να επικοινωνήσει με τον αναγνώστη

                                          5. Να τέρψει και ενδεχομένως να πείσει τον αναγνώστη

     δ) Τρόποι / μέσα πειθούς :  Το αποδεικτικό δοκίμιο χρησιμοποιεί τρόπους και μέσα που εξασφαλίζουν την επιτυχία των σκοπών του δοκιμιογράφου, δηλαδή την αποτελεσματικότητά του ως κειμένου. Συγκεκριμένα :

                                          1. Έχει μέση έκταση, είναι εύληπτο και καλογραμμένο

                                          2. Προσεγγίζει ένα θέμα χωρίς να το εξαντλεί

                                          3. Κινείται μεταξύ επιστήμης και λογοτεχνίας(= «υβρίδιο»)

                                          4.  Εκθέτει, διασαφηνίζει και υποστηρίζει τις ιδέες του με

                                              επιχειρήματα, τεκμήρια, παραδείγματα

                                          5.  Δε δογματίζει

                                          6. Θεωρεί τα πάντα σε εξέλιξη

                                          7. Δεν εξάγει οριστικά συμπεράσματα

     ε) Γλώσσα / Ύφος :       Η γλώσσα του αποδεικτικού δοκιμίου εξασφαλίζει την επιτυχία των σκοπών του και το ύφος του ποικίλλει από δοκιμιογράφο σε δοκιμιογράφο (άλλοι δοκιμιογράφοι ακολουθούν πιο επιστημονικό ύφος και άλλοι πιο λογοτεχνικό). Συγκεκριμένα :

                                          1. Κυριαρχεί η αναφορική λειτουργία της γλώσσας, όπως στον επιστημονικό λόγο

                                          2. Χρησιμοποιεί τεχνικές ομαλής μετάβασης και συνοχής (διαρθρωτικές λέξεις κτλ)

                                          3. Χρησιμοποιεί λέξεις που φανερώνουν την οπτική γωνία του συγγραφέα

                                             π.χ. εξετάζει ένα θέμα από «πολιτική», «κοινωνική» και «πολιτιστική» άποψη

                                          4. Στη σύνταξη : κυριαρχεί η υποταγμένη σύνταξη (δευτερεύουσες προτάσεις) γιατί με αυτή δηλώνεται η λογική σχέση μεταξύ των νοημάτων του.

                                          5. Στο λεξιλόγιο : χρησιμοποιείται αφηρημένο λεξιλόγιο

                                          6. Υπάρχει κάποια προφορικότητα στην έκφραση και οικειότητα στο ύφος με τη χρήση :

                                                  - α΄ ενικού, α΄ πληθυντικού

                                                  - διαλόγου, ερωτήσεων

                                                  - επεξηγήσεων, παραδειγμάτων, διασαφήσεων

                                                  - φορτισμένου λεξιλογίου                                            

                                                  - μεταφορικού και εικονοπλαστικού λόγου

                                                  - κατάλληλων ρημάτων, επιθέτων, κτλ

     στ) Δομή :                     1 . Πρόλογος     :     θέμα, κατευθυντήρια ή κύρια ιδέα / θέση του συγγραφέα

                                          2 . Κύριο μέρος :     διασαφηνίζει,  αποδεικνύει τη θέση του

                                          3 . Επίλογος       :     συμπυκνώνει, επανεκθέτει τη θέση του

2 . Πώς αναγνωρίζουμε ένα δοκίμιο στοχασμού ;

     1. Ο συγγραφέας αντιμετωπίζει το πρόβλημα που τον απασχολεί από καθαρά προσωπική, υποκειμενική σκοπιά

     2. Υπάρχει ένα κεντρικό θέμα, αλλά οι επιμέρους ιδέες συνδέονται με αυτό συνειρμικά και διαισθητικά

     3. Χρησιμοποιούνται εικόνες και σύμβολα με τα οποία υποβάλλονται ορισμένα νοήματα.

         Από την άποψη αυτή στο στοχαστικό δοκίμιο υπάρχει κάποια απόπειρα πειθούς.

     4. Γίνεται χρήση της ποιητικής λειτουργίας της γλώσσας.

3 . Πώς ξεχωρίζουμε ένα άρθρο από ένα δοκίμιο ;

      α . Το άρθρο έχει επικαιρικό χαρακτήρα ενώ το δοκίμιο δεν έχει.

          Ακόμα και όταν αφορμάται από ένα επίκαιρο γεγονός, το ανάγει στο γενικό.

     β . Το δοκίμιο κινείται ανάμεσα στην επιστήμη και στη λογοτεχνία

         ενώ το άρθρο κινείται στο χώρο της ερμηνευτικής δημοσιογραφίας.

     γ . Το δοκίμιο χαρακτηρίζεται από προσωπικό και οικείο τόνο

         ενώ στο άρθρο κυριαρχεί η αναφορική λειτουργία της γλώσσας.

     δ . Διαφέρουν στην έκταση : το άρθρο είναι συντομότερο.

     ε . Στο άρθρο δηλώνεται το έντυπο και ο χρόνος δημοσίευσής του.

     στ . Ομοιότητα : Το ύφος και ο εννοιολογικός εξοπλισμός μερικών άρθρων τα κάνει να θεωρούνται δοκίμια.

4 . Πώς ξεχωρίζουμε μια επιφυλλίδα από ένα άρθρο ή ένα δοκίμιο ;

     α. Η επιφυλλίδα έχει πολλά κοινά σημεία με το δοκίμιο :

         1. Θέματα :  Φιλολογικά, επιστημονικά, κοινωνικά, καλλιτεχνικά, πολιτικά

         2. Ξεκινά από ένα θέμα επίκαιρου χαρακτήρα, αλλά προχωρεί σε παρατηρήσεις διαχρονικού χαρακτήρα και γενικότερου ενδιαφέροντος

     β. Η επιφυλλίδα αποτελεί ένα είδος σύντομου άρθρου, γραμμένο από πρόσωπο ειδικό στο θέμα. Αυτό σημαίνει μεταξύ άλλων ότι δηλώνεται το έντυπο και ο χρόνος δημοσίευσής της.

5 . Πώς ξεχωρίζουμε μια πραγματεία από ένα δοκίμιο ;

     1. Η πραγματεία επιχειρεί μια διεξοδική, συστηματική παρουσίαση ενός θέματος, επιδιώκοντας να το εξαντλήσει από όλες τις πλευρές του. Γι’ αυτό : 

         α)  έχει μεγάλη έκταση.

         β)  τεκμηριώνει σχολαστικά κάθε άποψη που υποστηρίζει.

         γ)  παραπέμπει διαρκώς στη σχετική βιβλιογραφία.

     2. Το δοκίμιο επιχειρεί απλώς να προσεγγίσει ένα θέμα, χωρίς να το εξαντλεί. Γι’ αυτό :

         α)  έχει μέση έκταση

         β)  γράφεται με βάση τη γενικότερη πνευματική καλλιέργεια του συγγραφέα του.

    

6 . Πώς ξεχωρίζουμε ένα δοκίμιο με στοιχεία ημερολόγιου ;

     α . Το ημερολόγιο  :

         - καταγράφει σκέψεις, συναισθήματα και γεγονότα της προσωπικής ζωής

         - αλλά και ευρύτερου ενδιαφέροντος

         - έχει ημερομηνία, τόπο, ακόμη και ώρα

     β . Στο δοκίμιο με στοιχεία ημερολογίου ο συγγραφέας  δεν καταγράφει πράξεις της ζωής του, αλλά : 

         - την πνευματική του πορεία

        - την πορεία του στοχασμού του

        - τον εσωτερικό του κόσμο

7 . Πώς ξεχωρίζουμε ένα δοκίμιο με στοιχεία συνομιλίας ;

     Το δοκίμιο με στοιχεία συνομιλίας : 

     1. Είναι γραμμένο περισσότερο για να ακουστεί παρά για να διαβαστεί, όπως μια ομιλία σε κοινό.

     2. Προσκαλεί τον αναγνώστη να προσθέσει τους δικούς του προβληματισμούς.

     3. Αποτελεί συνομιλία του δοκιμιογράφου με τον εαυτό του.

     4. Κυριαρχεί το α΄ ενικό, ενώ συναντάμε και το α΄ πληθυντικό ή το β΄ ενικό.

8 . Πώς ξεχωρίζουμε ένα δοκίμιο με στοιχεία επιστολής ;

Το θέμα του αφορά ζητήματα τέχνης, κριτικής, πολιτισμού, κοινωνικά, πολιτικά κτλ.

 Ωστόσο, είναι γραμμένο πολύ πιο ελευθέρα από το δοκίμιο, αφού ο συγγραφέας :

     1. εκφράζεται σε α΄ πρόσωπο και δίνει την εντύπωση συνομιλίας με ένα φίλο

     2. περιπλανάται ελεύθερα από το ένα θέμα στο άλλο

     3. αυτοσχεδιάζει

     4. κάνει προσωπική ιδεολογική κατάθεση ή εξομολόγηση