ΛΟΓΙΚΗ ΚΑΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

ΛΟΓΙΚΗ ΚΑΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

Στα αρχαία ελληνικά μια από τις έννοιες της λέξης «λόγος» είναι η δύναμη της διάνοιας, η λογική σκέψη, η αιτιολόγηση, η επιχειρηματολογία. Σχεδόν μέχρι τις μέρες μας η λογική ορίζονταν ως η επιστήμη της ανθρώπινης σκέψης ή η επιστήμη που μελετά τους νόμους της σκέψης ή για ορισμένους τους νόμους της ορθής σκέψης. Όμως, σε σύνθετες καταστάσεις κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί την επιρροή του συναισθηματικού παράγοντα στην ανθρώπινη σκέψη.

Ο φιλόσοφος που θεωρείται θεμελιωτής της λογικής είναι ο Αριστοτέλης. Αυτός χαρακτήρισε σοφίσματα τα αληθοφανή επιχειρήματα που συνέθεταν οι σοφιστές διδάσκοντας την τέχνη της πειθούς. Προχώρησε σε συστηματική μελέτη των λογικών θεμάτων ταξινομώντας τις διάφορες μορφές προτάσεων και έγκυρων επιχειρημάτων. Τα έργα του Αριστοτέλη για τη λογική είναι έξι και ονομάστηκαν συλλογικά «Όργανον». Το βασικό κύτταρο της αριστοτελικής λογικής είναι η έννοια, και σε έναν συλλογισμό το συμπέρασμα βγαίνει λόγω του κατάλληλου συνδυασμού των όρων στις τρεις προτάσεις.

Στον αντίποδα οι στωικοί φιλόσοφοι προβάλλουν στο επίκεντρο της λογικής την απλή πρόταση και το συμπέρασμα βγαίνει λόγω της σχέσης που έχουν οι προτάσεις μεταξύ τους. Στους στωικούς ιδιαίτερα η πρώτη προκείμενη είναι υποθετική π.χ. :

Αν ένα κράτος συμμετείχε στους Ολυμπιακούς Αγώνες στην αρχαιότητα, ανήκε στο ελληνικό έθνος. Οι Μακεδόνες συμμετείχαν πάντοτε στους Ολυμπιακούς Αγώνες.

Άρα οι Μακεδόνες ανήκαν στο ελληνικό έθνος.

Οι Άραβες και οι χριστιανοί φιλόσοφοι του Μεσαίωνα μελέτησαν διεξοδικά το έργο του Αριστοτέλη και ολοκλήρωσαν σε πολλά σημεία τη λογική του Αριστοτέλη. Από τον 19ο αιώνα τη σκυτάλη παίρνουν οι μαθηματικοί με τη «συμβολική» ή «μαθηματική» λογική (Ντε Μόργκαν, Μπουλ, Μπολζάνο). Έτσι, διαμορφώνονται τρεις σχολές : η αλγεβρική, η λογικιστική και η φορμαλιστική.

Από την εποχή του Αριστοτέλη υπήρξε ο προβληματισμός αν η λογική είναι μέρος της φιλοσοφίας ή αποτελεί απαραίτητο εργαλείο για τη φιλοσοφία. Σήμερα, δεχόμαστε ότι ισχύουν και τα δύο.

Η ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΗ  ΛΟΓΙΚΗ

ΟΙ ΕΝΝΟΙΕΣ

• Πλάτος μιας έννοιας είναι το σύνολο ομοειδών αντικειμένων που υπάγονται σε αυτή την έννοια
• Βάθος μιας έννοιας είναι το σύνολο των κοινών χαρακτηριστικών όλων των αντικειμένων που υπάγονται σε αυτή την έννοια.
• Η ευρύτερη έννοια που περιλαμβάνει μέσα στο πλάτος της  μία ή περισσότερες στενότερες έννοιες λέγεται γένος, ενώ η στενότερη έννοια λέγεται είδος. Το αμέσως ευρύτερο γένος μιας έννοιας λέγεται προσεχές γένος, ενώ το αμέσως στενότερο είδος λέγεται προσεχές είδος.
• Το βάθος μιας έννοιας είναι το ίδιο με αυτό του προσεχούς γένους με την προσθήκη ενός χαρακτηριστικού γνωρίσματος που διαφοροποιεί τη στενότερη έννοια από την ευρύτερη. Το γνώρισμα αυτό λέγεται ειδοποιός διαφορά.
• Ο ακριβέστερος και συντομότερος τρόπος να οριστεί μια έννοια είναι με το προσεχές της γένος και την ειδοποιό διαφορά.

Συγκρίνοντας δύο έννοιες κατά πλάτος βλέπουμε ότι μπορούν να έχουν μία από τις εξής τέσσερις σχέσεις :

• Επάλληλες, όταν έχουν ακριβώς το ίδιο πλάτος.
• Υπάλληλες, όταν η μια είναι γένος της άλλης.
• Επαλλάσσουσες, όταν συμπίπτουν τα πλάτη τους κατά ένα μέρος.
• Παράλληλες, όταν έχουν διαφορετικό πλάτος, αλλά υπάγονται σε μια ευρύτερη έννοια.

Ως προς το βάθος δύο έννοιες έχουν ενδιαφέρον όταν :

• βρίσκονται στα άκρα μιας κλίμακας εννοιών και λέγονται αντίθετες
•  η μία αποτελεί άρνηση της άλλης και λέγονται αντιφατικές.

ΟΙ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Η λογική ασχολείται μόνο με τις αποφαντικές – δηλωτικές προτάσεις. Αυτές είναι εκείνες που δηλώνουν γνώμη ή πεποίθηση και μπορούν να χαρακτηριστούν αληθείς ή ψευδείς. Στην απλή τους μορφή σε μια έννοια (το Υποκείμενο) αποδίδεται μια άλλη (το Κατηγόρημα). Οι δηλωτικές προτάσεις διακρίνονται σε καταφατικές, αν το κατηγόρημα αποδίδεται με θετικό τρόπο στο υποκείμενο και αποφατικές, αν το κατηγόρημα αποδίδεται με αρνητικό τρόπο στο υποκείμενο. Μια άλλη διάκρισή τους είναι σε καθολικές και μερικές, ανάλογα με το αν η πρόταση αναφέρεται σε όλο το πλάτος του υποκειμένου ή σε ένα μέρος του.

ΟΙ ΣΥΛΛΟΓΙΣΜΟΙ

Ο συλλογισμός είναι μια μορφή επιχειρήματος. Ο συλλογισμός έχει τρία χαρακτηριστικά – προϋποθέσεις :

α) το συμπέρασμα προκύπτει μόνο από δύο προκείμενες

β) οι προτάσεις είναι απλές δηλωτικές

γ) στον συλλογισμό εμπλέκονται μόνο τρεις (3) έννοιες.

Στη συμπερασματική πρόταση το Υποκείμενό της λέγεται «ελάσσων όρος» και το Κατηγόρημά της «μείζων όρος». Ο τρίτος όρος που εμφανίζεται μόνο στις προκείμενες λέγεται «μέσος όρος».