Πόσο δημοκρατική ήταν τελικά η αρχαία Αθήνα;

 

Η αθηναϊκή δημοκρατία (5ος αι. π.Χ.) υπήρξε πρωτοποριακή για την εποχή της, γιατί:

• Για πρώτη φορά στην ιστορία, η εξουσία ανήκε στους πολίτες και όχι σε βασιλιάδες ή ευγενείς.

• Οι πολίτες συμμετείχαν άμεσα στις αποφάσεις, χωρίς αντιπροσώπους (άμεση δημοκρατία).

• Υπήρχαν θεσμοί ελέγχου και περιορισμού της εξουσίας, όπως η Εκκλησία του Δήμου, η Βουλή των 500 και ο Οστρακισμός.

Όμως:

 Η δημοκρατία αυτή είχε σοβαρούς αποκλεισμούς:

Ομάδα	Κατάσταση
Ελεύθεροι άνδρες Αθηναίοι πολίτες	Συμμετείχαν στην Εκκλησία του Δήμου, ψήφιζαν, εκλέγονταν.
Γυναίκες	Δεν είχαν πολιτικά δικαιώματα, ούτε ψήφο.
Δούλοι	Δεν θεωρούνταν πολίτες — ήταν ιδιοκτησία άλλων.
Μέτοικοι (ξένοι που ζούσαν στην Αθήνα)	Δεν είχαν πολιτικά δικαιώματα, αλλά πλήρωναν φόρους.

 Άρα, μόνο περίπου το 10-15% του πληθυσμού είχε πραγματική πολιτική συμμετοχή.

---

 Τι ήταν όμως «δημοκρατικό» σε αυτό το σύστημα;

Παρά τους περιορισμούς, για την εποχή της η Αθήνα:

• Εισήγαγε την αρχή της ισότητας (ἰσονομία) — όλοι οι πολίτες ίσοι απέναντι στον νόμο.

• Επέβαλε την κλήρωση αντί της εκλογής για πολλά αξιώματα (ώστε να αποφεύγεται η διαφθορά).

• Επέτρεψε στον κάθε πολίτη να μιλήσει δημόσια (ἰσηγορία).

• Προώθησε τη λογοδοσία των αρχόντων και το δικαίωμα ελέγχου από όλους.

 Ήταν δηλαδή “δημοκρατία των πολιτών”, όχι δημοκρατία όλων των κατοίκων.
Αυτό, αν και άνισο για τα δικά μας μέτρα, ήταν επανάσταση για τα δεδομένα της εποχής.

---

 Ποιες είναι οι προϋποθέσεις (βάσεις) της δημοκρατίας σήμερα;

Για να λειτουργήσει μια σύγχρονη δημοκρατία, χρειάζονται ορισμένες ουσιαστικές προϋποθέσεις:

1. Ελευθερία

• Ελευθερία λόγου, έκφρασης, πίστης, δράσης.

• Να μπορείς να λες τη γνώμη σου χωρίς φόβο.

2. Ισότητα

• Όλοι οι πολίτες έχουν τα ίδια δικαιώματα και υποχρεώσεις απέναντι στον νόμο (ισονομία).

• Κανείς δεν είναι «ανώτερος» λόγω καταγωγής, πλούτου ή φύλου.

3. Σεβασμός των δικαιωμάτων

• Ανθρώπινα δικαιώματα: προστασία ζωής, ιδιωτικότητας, παιδείας, ασφάλειας.

4. Ενεργή συμμετοχή των πολιτών

• Ψηφίζουν, ενημερώνονται, συμμετέχουν σε συλλόγους, εθελοντισμό, κοινωνικό διάλογο.

• Η δημοκρατία δεν λειτουργεί αν οι πολίτες είναι αδιάφοροι.

5. Διάκριση των εξουσιών

• Νομοθετική (Βουλή), εκτελεστική (Κυβέρνηση), δικαστική (Δικαιοσύνη) είναι ανεξάρτητες.

6. Παιδεία και ενημέρωση

• Ο ενημερωμένος πολίτης μπορεί να κρίνει και να ελέγχει την εξουσία.

• Η πολιτική παιδεία είναι απαραίτητη για υπεύθυνη δημοκρατία.

7. Διαφάνεια και λογοδοσία

• Οι κυβερνώντες πρέπει να λογοδοτούν και να ελέγχονται για τις πράξεις τους.

---

 Συμπέρασμα

Η αρχαία αθηναϊκή δημοκρατία ήταν το πρώτο μεγάλο βήμα προς τη συμμετοχική διακυβέρνηση των πολιτών,
αλλά όχι πλήρης δημοκρατία με τη σημερινή έννοια των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της ισότητας των φύλων.

 Σήμερα, η δημοκρατία στηρίζεται:

• στην καθολική συμμετοχή (ανδρών και γυναικών),

• στην παιδεία,

• και στον σεβασμό της διαφορετικότητας.

---