Οδύσσεια – Ενότητα 5 (α 361-497)
1. «Η Πηνελόπη κατεβαίνει στο μέγαρο» (361-383)
2. «Ο Τηλέμαχος απευθύνεται στη μητέρα του» (384-409)
3. «Διάλογος Τηλέμαχου – μνηστήρων» (410-466)
4. «Ο Τηλέμαχος αποσύρεται στην κάμαρά του» (467-497)
ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ
α) Οι αοιδοί
Ο Φήμιος είναι ο πρώτος από τους δύο αοιδούς που συναντάμε στην Οδύσσεια (ο άλλος είναι ο Δημόδοκος των Φαιάκων). Με τα τραγούδια τους, που αναφέρονται στα έργα θεών και ηρώων (στ. 374–376), ψυχαγωγούν τους ακροατές (στ. 385–386). Το χάρισμά τους θεωρείται θεϊκή δωρεά, αφού έχουν την ικανότητα να αυτοσχεδιάζουν, γι’ αυτό και χαίρουν σεβασμού (στ. 361–363).
β) Οι ευγενείς
Στην ομηρική κοινωνία υπάρχουν δύο κοινωνικές ομάδες: οι ευγενείς και ο λαός. Οι μνηστήρες ανήκουν στην τάξη των ευγενών — είναι πλούσιοι γαιοκτήμονες, με εξουσία και πολλούς δούλους. Τα συμπόσια αποτελούν συνηθισμένη ασχολία τους. Ο Τηλέμαχος δεν ενοχλείται από τη διασκέδασή τους, αλλά εξοργίζεται βλέποντας να καταναλώνουν τα υπάρχοντά του (στ. 417–419).
γ) Η κληρονομική βασιλεία
Η βασιλεία θεωρείται θεόσταλτη (στ. 430–431, 434–437). Ο Τηλέμαχος, ως γιος του Οδυσσέα, είναι ο φυσικός διάδοχος του θρόνου. Ωστόσο η κατάσταση στην Ιθάκη είναι αβέβαιη: κανείς δεν γνωρίζει αν ο Οδυσσέας ζει, ενώ ο Τηλέμαχος είναι ακόμα πολύ νέος. Οι μνηστήρες εκμεταλλεύονται αυτή την αστάθεια για να διεκδικήσουν την εξουσία. Έτσι, αν και ο θεσμός της βασιλείας δεν έχει καταργηθεί, βρίσκεται σε παρακμή (στ. 438–441).
δ) Οι δούλοι
Οι δούλοι αποτελούν περιουσία του κυρίου τους. Οι αριστοκράτες διαθέτουν πολλούς. Μια εξειδικευμένη δούλη κοστίζει τέσσερα βόδια· επομένως η αξία της Ευρύκλειας είναι εξαιρετικά υψηλή, αφού ο Λαέρτης την απέκτησε για είκοσι βόδια.
ε) Ο ρόλος του άντρα και της γυναίκας
Η κοινωνία είναι έντονα ανδροκρατούμενη.
– Ο άντρας είναι αρχηγός του σπιτιού, παίρνει αποφάσεις, επιβάλλει την τάξη (στ. 390–400) και μεριμνά για την απόκτηση και τη διατήρηση της περιουσίας (στ. 442–444).
– Οφείλει επίσης να προστατεύει την τιμή της οικογένειας (στ. 416–418).
– Η γυναίκα έχει ως μοναδικό καθήκον τη φροντίδα του σπιτιού, με ξεκάθαρα καθορισμένες εργασίες (στ. 397–399). Δεν συμμετέχει στη λήψη αποφάσεων και δεν γλεντά με τους άνδρες (στ. 397).
στ) Οι χρησμοί
Οι μάντεις έχουν σημαντικό ρόλο στην εποχή. Πολλοί, όπως η Πηνελόπη, εμπιστεύονται τους χρησμούς, ενώ άλλοι –όπως ο Τηλέμαχος– παραμένουν δύσπιστοι (στ. 462).
ΕΙΚΟΣ ΚΑΙ ΑΝΑΓΚΑΙΟΝ
Είναι απαραίτητο στο κείμενο να φανεί η αλλαγή στη συμπεριφορά του Τηλέμαχου μετά τη συνάντησή του με την Αθηνά–Μέντη (αναγκαίον). Ο ποιητής παρουσιάζει εύλογα αυτή τη μεταστροφή, αντιπαραθέτοντας την παρουσία της Πηνελόπης και δημιουργώντας τον διάλογο ανάμεσα στον Τηλέμαχο και τους μνηστήρες (εικός).
ΠΡΟΙΚΟΝΟΜΙΑ
Στους στ. 423–424 προαναγγέλλεται η τύχη που περιμένει τους μνηστήρες, καθώς ο Τηλέμαχος προειδοποιεί ότι η αλαζονική τους συμπεριφορά θα τους οδηγήσει κάποτε σε θεϊκή τιμωρία και θάνατο μέσα στο παλάτι.
ΥΒΡΙΣ – ΤΙΣΙΣ – ΝΕΜΕΣΙΣ
Στους ίδιους στίχους (423–424) εκφράζεται η αντίληψη ότι οι θεοί τιμωρούν όσους φέρονται με έπαρση και προσβάλλουν το ηθικό μέτρο.
ΠΑΡΕΚΒΑΣΗ
Στους στ. 478–487 ο ποιητής απομακρύνεται από την κύρια δράση για να αναφερθεί στην Ευρύκλεια. Η παρέκβαση λειτουργεί ταυτόχρονα και ως επιβράδυνση, στοιχείο απαραίτητο στη δομή του έπους.
ΤΥΠΙΚΑ ΕΠΙΘΕΤΑ ΚΑΙ ΤΥΠΙΚΕΣ ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ
– Αθηνά Παλλάδα (364)
– θεία γυναίκα (369)
– θεϊκός αοιδός (373)
– «της μίλησε ο γνωστικός Τηλέμαχος» (385)
– «τα μάτια λάμποντας» (405)
– «μετά του αντιμίλησε ο Αντίνοος, γιος του Ευπείθη» (427)
– θαλασσοφίλητη Ιθάκη (430)
– «ο Τηλέμαχος ανταποκρίθηκε με τη δική του γνώση» (432)
– θείος Οδυσσέας (441)
– «με σύνεση και γνώση του αντιμίλησε ο Τηλέμαχος» (460)
– εμπειροπόλεμος Αγχίαλος (465–466)
– θαλασσινοί Τάφιοι (466)
ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΙ
1. Πηνελόπη
Όμορφη (407–409), αρχοντική και επιβλητική (369), ευαίσθητη και πιστή (361–366). Φαίνεται σεμνή και σοβαρή (361–368). Μιλά με καλοσύνη στον Φήμιο (372–383). Απέναντι στον Τηλέμαχο διατηρεί αξιοπρέπεια, αναγνωρίζοντας ότι ωριμάζει (401–402). Η βαθιά αγάπη της για τον Οδυσσέα φαίνεται από τα δάκρυά της (403–406).
2. Τηλέμαχος
Έχει αλλάξει μετά τη συμβουλή της Αθηνάς. Γίνεται θαρραλέος και αποφασιστικός. Υπενθυμίζει στην Πηνελόπη ότι αυτός είναι πλέον υπεύθυνος για τις αποφάσεις (384–400). Δεν θέλει να την προσβάλει, αλλά να προειδοποιήσει τους μνηστήρες. Η δυναμικότητά του ξαφνιάζει τους τελευταίους (425–426). Μιλά στον Αντίνοο με ψυχραιμία (432–445), ενώ στον Ευρύμαχο δείχνει σύνεση και δεν αποκαλύπτει την ταυτότητα του ξένου (461–466).
3. Οι μνηστήρες
Θαυμάζουν την ομορφιά της Πηνελόπης (407–409). Φέρονται με θράσος και ασέβεια (421). Μετά τον διάλογο με τον Τηλέμαχο συνεχίζουν αμέριμνοι το γλέντι.
4. Αντίνοος
Ηγετική μορφή, παίρνει πρώτος τον λόγο. Αλαζονικός και ειρωνικός, επιχειρεί να μειώσει και να κοροϊδέψει τον Τηλέμαχο.
5. Ευρύμαχος
Προσπαθεί να κατευνάσει την κατάσταση. Είναι διπλωματικός αλλά και πονηρός· προσποιείται τον φίλο για να μάθει τι έχει αλλάξει στον Τηλέμαχο (445–451).
6. Ευρύκλεια
Απόλυτα αφοσιωμένη (478–481), στοργική και καλή, φροντίζει τον Τηλέμαχο σαν να ήταν δικό της παιδί (485–486).
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου