Η διανομή των εθνικών κτημάτων
ΕΡΩΤΗΣΗ 1η:
α) Να κατονομάσετε τους παράγοντες που συνθέτουν την πολυπλοκότητα του ζητήματος της διανομής των εθνικών γαιών.
β) Να περιγράψετε το πλαίσιο μέσα στο οποίο έγινε ο σφετερισμός πολλών εθνικών γαιών.
Οι «εθνικές γαίες», τη στιγμή της ανεξαρτησίας, αντιπροσώπευαν πάνω από το μισό του καλλιεργήσιμου εμβαδού της χώρας, και συμπεριλάμβαναν αναγκαστικά και τις ευφορότερες περιοχής που άλλοτε ανήκαν στους Τούρκους. Η εκμετάλλευση και η αξιοποίησή τους αποτέλεσαν ένα από τα πιο καυτά πολιτικά προβλήματα της χώρας, για ένα σχεδόν αιώνα. Για άλλη μια φορά οι αριθμοί που δίνονται για τη συνολική έκταση των εθνικών γαιών είναι αμφισβητήσιμοι. Παρ’ όλ’ αυτά, χωρίς ν’ απέχει κανείς πολύ από την πραγματικότητα, μπορεί να πάρει υπόψη του αυτές τις κατά προσέγγιση εκτιμήσεις, και να σκεφτεί ότι αντιστοιχούν πράγματι περίπου στο μισό του συνόλου των εδαφών, περιλαμβάνοντας όλα σχεδόν τα πεδινά και τα παράλια μέρη. Αυτή η ιδιαιτερότητα της γαιοκτητικής δομής προσδιόρισε την εξέλιξη των γεωργικών σχέσεων στην Ελλάδα. Ώς το τέλος του αιώνα, το πιο επείγον υπήρξε το πρόβλημα της παραχώρησης των εδαφών στους φτωχούς άκληρους αγρότες.
Αλλά οι αγώνες που έγιναν για την κατανομή των εδαφών και η αντίδραση εκείνων που επωφελούνταν από τη συγκεχυμένη κατάσταση που επικρατούσε στη διαχείριση των εθνικών γαιών, επιβράδυναν τη διανομή. Μέχρι το 1871, οπότε αρχίζει να επιταχύνεται ο ρυθμός διανομής των εθνικών γαιών, είχαν μοιραστεί μονάχα 500.000 στρέμματα, ενώ κληρώθηκαν και μοιράστηκαν 3.300.000 στρέμματα ακόμα, που αναλογούσαν σε 40 ως 80 στρέμματα κατά κεφαλήν. Αλλά η επίσημα επικυρωμένη διανομή των εθνικών εδαφών, δεν καλύπτει παρά μονάχα ένα τμήμα του συνόλου. Με βάση τους αριθμούς που αναφέρονται, παρατηρούμε ότι απομένουν ακόμη τουλάχιστον 3.000.000 στρέμματα, τα οποία αντιπροσωπεύουν το μισό ή το ένα τρίτο του συνόλου των εθνικών γαιών, αλλά δεν εμφανίζονται πουθενά στις επίσημες στατιστικές.
Είναι φανερό, ότι αυτή η γη, που εμφανίζεται σα να χάθηκε από το νόμιμο ιδιοκτήτη της, το κράτος, έγινε αντικείμενο ιδιωτικής οικειοποίησης. Η έλλειψη κτηματολογίου είναι μια από τις αιτίες που έκαναν εφικτή αυτή τη διαδικασία σφετερισμού, η οποία διευκολύνονταν από τη νομική και διοικητική αναρχία.
Μερικά χρόνια αργότερα, το 1843, η καταγραφή των καλλιεργημένων εδαφών δίνει ένα σύνολο 8.700.000 στρεμμάτων, από τα οποία 5.000.000 στην Πελοπόννησο, 3.000.000 στη Στερεά και 700.000 στα νησιά (Κυριακίδης, «Ιστορία του συγχρόνου ελληνισμού», 2 τόμοι, Αθήνα 1892, Ι, σελ. 385»). Όμως η πρώτη επίσημη αγροτική στατιστική, που έγινε το 1861, αναφέρει αριθμούς πολύ μικρότερους από του Strong αλλά και από του Κυριακίδη. Σύμφωνα μ’ αυτή τη στατιστική, η Ελλάδα δεν είχε παρά 7.430.000 στρέμματα καλλιεργημένης γης, όπου θα μπορούσαμε να προσθέσουμε 11.720.000 στρέμματα δυνάμει καλλιεργήσιμης γης (Ευελπίδης ο.π., σελ. 48).
Έτσι, λοιπόν, διαπιστώνουμε ότι είναι αδύνατο να υπολογιστεί ακριβώς το τμήμα των εθνικών γαιών μέσα στο σύνολο των καλλιεργημένων εδαφών της χώρας, καθώς οι υπολογισμοί κυμαίνονται ανάμεσα στο 1/3 και τα 3/4 του συνόλου των εδαφών (Στεφανίδης, ό.π., σ. 28 κε.).
Η έγγεια πρόσοδος, που τελικά εισέπραττε το Κράτος, ήταν εξαιρετικά χαμηλή για την πλειοψηφία των χωρικών που κατείχαν τις εθνικές γαίες. Έτσι, οι ειδικές συνθήκες μίσθωσης των γαιών εξομοιώνουν σχεδόν τον κάτοχό τους με το μικροϊδιοκτήτη που έχει πλήρη κυριότητα. Πραγματικά, το Κράτος (ο ιδιοκτήτης γης), δεν μπορεί σε καμιά περίπτωση να ταυτιστεί μ’ έναν απόντα ιδιοκτήτη, έστω και μόνον από το γεγονός της πολύ μειωμένης «έγγειας προσόδου» που εισπράττονταν και που τόσο εξαιτίας του χάους, που δημιουργήθηκε στη διαχείριση των γαιών, όσο και για πολιτικούς και ψηφοθηρικούς λόγους, έπαιρνε τη μορφή ενός συμπληρωματικού φόρου, αντιπροσωπεύοντας κατά βάση το 15% της παραγωγής. …
Το Κράτος, σαν ιδιοκτήτης, είναι ανίκανο να επιτελέσει τον κύριο οικονομικό και «τυπικό» ρόλο του ιδιοκτήτη που ζει εκτός έδρας: να καθορίσει δηλαδή τους τρόπους εξαγωγής της έγγειας προσόδου. Πιο σημαντικό είναι πως ο εκμισθωτής, ο μικροκαλλιεργητής με τα διασφαλισμένα οικονομικά δικαιώματα, λειτουργεί απέναντι στη γη του σα να ήταν δικαιωματικά ο νόμιμος ιδιοκτήτης της. Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο, λοιπόν, έγινε ο σφετερισμός των μισών περίπου εθνικών γαιών*.
Έτσι, η διαδικασία της διανομής της γης, που συμβαδίζει με τον ιδιωτικό σφετερισμό σημαντικών εκτάσεων, είχε σαν αποτέλεσμα το γενικότερο ενδυνάμωμα του ισχύοντος καθεστώτος των γαιοκτημόνων, μετατρέποντας σταδιακά τους εκμισθωτές σε μικροϊδιοκτήτες. Αυτή η διαδικασία συμβαδίζει πιθανότητα με την κάθοδο των χωρικών προς τις πεδινές περιοχές και την εγκατάστασή τους στις εθνικές γαίες με την καλυτέρευση των συνθηκών ασφαλείας. Μ’ αυτό τον τρόπο, ένα μεγάλο τμήμα των εδαφών, που είχαν παραμεληθεί από τους Τούρκους ιδιοκτήτες τους λόγω έλλειψης εργατικών χεριών, άρχισαν βαθμιαία να εκχερσώνονται και να καλλιεργούνται.
Κ. Τσουκαλά, Εξάρτηση και αναπαραγωγή, σσ. 72-74
*Παρατηρούμε άλλωστε, ότι αυτή η κατάσταση παγιώνεται χάρη στις διατάξεις του ρωμαϊκού δικαίου που ισχύει στην Ελλάδα. Πραγματικά, οι διατάξεις οι σχετικές με τη χρησικτησία οδηγούσαν στην πλήρη ιδιοκτησία μετά από ένα ορισμένο χρονικό διάστημα «διανοία κυρίου» νομής. Έτσι, απαραίτητος όρος για να απαιτήσει κανείς έναν τίτλο ιδιοκτησίας ήταν να μην πληρώνει γεώμορο, γιατί κάθε πληρωμή αποτελούσε νομικά απόδειξη για τη σχέση εκμίσθωσης κι έτσι ανέστειλε τη χρησικτησία. Ο αγώνας, λοιπόν, των αγροτών, για την παγίωση της ιδιοκτησίας τους, δεν περνούσε αναγκαστικά από μια γενική διεκδικητική πίεση, αλλά και από τη λαθραία καλλιέργεια των εδαφών, που μπορούσαν μέσα σε είκοσι χρόνια να περιέλθουν στην πλήρη κατοχή.
Κεντρική ιδέα
Η πηγή εξηγεί γιατί η διανομή των εθνικών γαιών ήταν ένα πολύπλοκο και μακρόχρονο πρόβλημα που δεν λύθηκε άμεσα μετά την Ανεξαρτησία.
Παρά τη νομοθεσία, πολλά εδάφη σφετερίστηκαν ιδιωτικά, με αποτέλεσμα τη σταδιακή διαμόρφωση μικρής και μεσαίας ιδιοκτησίας.
🔹 Βασικές έννοιες – κλειδιά
| Έννοια | Περιεχόμενο |
|---|---|
| Εθνικές γαίες | Τα κτήματα των Τούρκων που εγκατέλειψαν την Ελλάδα μετά την Επανάσταση· ανήκαν πλέον στο κράτος. Αντιπροσώπευαν πάνω από το μισό της καλλιεργήσιμης γης. |
| Πολυπλοκότητα του ζητήματος | Ασάφεια στους τίτλους, έλλειψη κτηματολογίου, διοικητική αναρχία, πολιτικές πιέσεις, αμφισβητούμενες στατιστικές. |
| Σφετερισμός | Ιδιωτική οικειοποίηση κρατικής γης («εξαφανίστηκε» από τα κατάστιχα) – διευκολύνθηκε από τη χρησικτησία και το ρωμαϊκό δίκαιο. |
| Μικροϊδιοκτησία | Οι εκμισθωτές (καλλιεργητές) λειτούργησαν σαν ιδιοκτήτες – σταδιακά απέκτησαν δικαιώματα κυριότητας. |
| Χρησικτησία | Νομικός θεσμός που έδινε τίτλο ιδιοκτησίας μετά από συνεχή καλλιέργεια και κατοχή («διανοία κυρίου») για ένα διάστημα 20 ετών. |
| Αιτίες αργής διανομής | Πολιτικές πελατειακές σχέσεις, χαμηλή έγγεια πρόσοδος, αδυναμία κρατικού μηχανισμού, αντίδραση ευνοημένων. |
| Αποτέλεσμα | Σταδιακή μετάβαση από το καθεστώς μίσθωσης στη μικρή ιδιοκτησία· δημιουργία κοινωνικής τάξης μικροϊδιοκτητών – χωρίς κεντρική κρατική πολιτική. |
🔹 Ουσιαστικό περιεχόμενο
Οι εθνικές γαίες κάλυπταν το ½ ή και τα ¾ της συνολικής έκτασης.
Το κράτος δεν κατάφερε να οργανώσει αποτελεσματικά τη διανομή.
Εξαιτίας της έλλειψης ελέγχου και των νομικών παραθύρων, οι χωρικοί καλλιεργητές έγιναν σταδιακά ιδιοκτήτες.
Η διαδικασία αυτή ευνόησε τελικά την πολιτική σταθερότητα, αφού διαμόρφωσε μια τάξη μικροϊδιοκτητών πιστών στο κράτος.
Συσχέτιση με το Κεφάλαιο 1 του σχολικού βιβλίου
(«Η διανομή των εθνικών κτημάτων»)
| Σχολικό Βιβλίο | Πηγή Τσουκαλά |
|---|---|
| Η ελληνική κυβέρνηση απέκτησε τις «εθνικές γαίες» μετά την Επανάσταση και έπρεπε να αποφασίσει πώς θα τις διαθέσει. | Περιγράφει τις δυσκολίες στη διαχείριση και τα αίτια καθυστέρησης της διανομής. |
| Το κράτος χρησιμοποίησε τις γαίες για να ενισχύσει τα οικονομικά του και να εξασφαλίσει κοινωνική ειρήνη. | Εξηγεί ότι τα έσοδα ήταν χαμηλά και οι διαδικασίες πελατειακές, άρα το κράτος δεν έλεγχε πραγματικά τη γη. |
| Οι διανομές έγιναν σταδιακά (κυρίως μετά το 1871). | Αναφέρει ότι έως το 1871 είχαν μοιραστεί λίγα στρέμματα και πολλά είχαν «χαθεί» μέσω ιδιωτικής οικειοποίησης. |
| Δημιουργήθηκε τελικά μια τάξη μικροϊδιοκτητών αγροτών, βασικό στήριγμα του κράτους. | Συμφωνεί – οι εκμισθωτές έγιναν ουσιαστικά μικροϊδιοκτήτες μέσω χρησικτησίας. |
Άρα η πηγή λειτουργεί ως επιβεβαίωση του σχολικού βιβλίου, δίνοντας κοινωνικοοικονομικές λεπτομέρειες και εξηγώντας πώς δημιουργήθηκε η μικροϊδιοκτησία: όχι τόσο με νόμο, αλλά με σιωπηρή ανοχή του κράτους.
ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ
Μάθημα: Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας – Κεφάλαιο 1
Ενότητα: Η διανομή των εθνικών κτημάτων
Πηγή: Κ. Τσουκαλάς, Εξάρτηση και Αναπαραγωγή
Διάρκεια: 45–50 λεπτά
✏️ ΜΕΡΟΣ Α – Κατανόηση
Πόσο μεγάλο ήταν το ποσοστό των εθνικών γαιών σύμφωνα με τον συγγραφέα;
Ποιοι παράγοντες δυσκόλεψαν τη διανομή των γαιών;
☐ έλλειψη κτηματολογίου ☐ πολιτικές πιέσεις ☐ σύγχυση στη διοίκηση
(σημείωσε όσους ισχύουν και αιτιολόγησε)Τι σημαίνει «σφετερισμός» εθνικών γαιών και πώς έγινε δυνατόν να συμβεί;
Πώς η χρησικτησία βοήθησε τους μικροκαλλιεργητές να αποκτήσουν γη;
ΜΕΡΟΣ Β – Συσχέτιση με το βιβλίο
Σύμφωνα με το βιβλίο, ποιο ήταν το αποτέλεσμα της διανομής των εθνικών κτημάτων για την κοινωνική δομή της Ελλάδας;
Πώς επιβεβαιώνει η πηγή του Τσουκαλά αυτήν την άποψη;
Συμπλήρωσε τον πίνακα:
| Παράγοντας | Ρόλος στο ζήτημα των εθνικών γαιών | |||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Κράτος | ||||||||||||||||
| Αγρότες | ||||||||||||||||
| Πολιτικοί | ||||||||||||||||
| Νόμοι / Ρωμαϊκό Δίκαιο | Κεφάλαιο 1: Η διανομή των εθνικών κτημάτωνΣελίδες σχολικού βιβλίου: 13 – 16
Συνολική διασύνδεση
Συνοπτικά:
|
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου