ΚΕΦ. 3 – ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΜΕΤΑΒΟΛΗ-ΚΠΑ

 

ΚΕΦ. 3 – ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΜΕΤΑΒΟΛΗ

ΚΟΙΝΩΝΙΑ → ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗ → ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΜΕΤΑΒΟΛΗ

---

Α. Κοινωνική θέση

• Είναι:

  • Η «θέση» που κατέχει το άτομο σε μια ομάδα ή στην κοινωνία.

  • Συνδέεται με εξουσία/δύναμη, δικαιώματα, υποχρεώσεις.

• Παραδείγματα: μαθητής, δάσκαλος, γονέας, διευθυντής, εργοδότης, εργαζόμενος.

• Κοινωνικά χαρακτηριστικά που οδηγούν σε κοινωνικές θέσεις:

  • Εκ γενετής: φύλο, ηλικία, φυλή/εθνική προέλευση, κοινωνική καταγωγή.

    • → οδηγούν σε δοτές θέσεις (δίνονται με τη γέννηση).

  • Επίκτητα: μόρφωση, επάγγελμα, εισόδημα, κύρος, κοινωνικές σχέσεις.

    • → οδηγούν σε κατακτημένες θέσεις (τις αποκτώ με προσπάθεια).

---

Β. Κοινωνικός ρόλος

• Είναι:

  • Το σύνολο των συμπεριφορών που περιμένουν οι άλλοι από εμάς, επειδή έχουμε μια συγκεκριμένη κοινωνική θέση.

• Κάθε θέση → ένας ή περισσότεροι ρόλοι

  • π.χ. θέση «γονέας» → ρόλος: φροντίδα παιδιών, προστασία, στήριξη.

• Οι ρόλοι:

  • μαθαίνονται από μικρή ηλικία (οικογένεια, σχολείο, παιχνίδι).

  • προσαρμόζονται στην προσωπικότητα του ατόμου.

• Σύγκρουση ρόλων:

  • Όταν οι υποχρεώσεις από διαφορετικούς ρόλους συγκρούονται μεταξύ τους.

  • π.χ. εργαζόμενος/η γονέας – δυσκολία να συνδυάσει δουλειά και φροντίδα παιδιού.

---

Γ. Κοινωνικοί κανόνες

• Είναι:

  • Πρότυπα/κανόνες συμπεριφοράς που εκφράζουν τις κοινωνικές αξίες (π.χ. αξία της ζωής, ελευθερίας, ισότητας).

• Είδη κοινωνικών κανόνων:

  1. Γενικοί: αφορούν όλη την κοινωνία

     • π.χ. προστασία ζωής, απαγόρευση φόνου.
       Ειδικοί: αφορούν μια ομάδα

     • π.χ. κανόνες μαθητών, γιατρών, οδηγών.

  2. Αυστηροί: έχουν ποινές, κυρώσεις

     • π.χ. απαγόρευση κλοπής, εξύβρισης, παραβίασης STOP.
       Ελαστικοί: αφήνουν περιθώρια ελευθερίας

     • π.χ. τρόπος καθημερινής ένδυσης.

  3. Τυπικοί: γραπτοί νόμοι του κράτους

     • π.χ. Σύνταγμα, Οικογενειακό Δίκαιο.
       Άτυποι: άγραφοι κανόνες – έθιμα, συνήθειες

     • π.χ. κανόνες ευγένειας, έθιμα γιορτών.

---

Δ. Κοινωνική διαστρωμάτωση

• Είναι:

  • Ο τρόπος που η κοινωνία ιεραρχεί/κατατάσσει τα άτομα ανάλογα με κοινωνικά χαρακτηριστικά (εισόδημα, επάγγελμα, κύρος, φύλο κ.λπ.).

• Ιστορικά παραδείγματα:

  • Δουλεία

  • Κάστες στην Ινδία

  • Φεουδαρχία

• Σήμερα:

  • Κοινωνικές τάξεις (εργατική, αγροτική, αστική κ.λπ.).

• Συνέπειες:

  • κοινωνικές ανισότητες

  • διαφορετικές ευκαιρίες στη ζωή, στην εκπαίδευση, στην υγεία κ.λπ.

---

Ε. Κοινωνική κινητικότητα

• Είναι:

  • Η μετακίνηση του ατόμου από μια κοινωνική τάξη σε άλλη.

• Είδη:

  • Ανοδική: από χαμηλότερη σε υψηλότερη κοινωνική θέση

    • π.χ. παιδί αγρότη → σπουδάζει → γιατρός.

  • Καθοδική: από υψηλότερη σε χαμηλότερη

    • π.χ. άτομο χάνει δουλειά/περιουσία.

  • Οριζόντια: αλλαγή επαγγέλματος χωρίς αλλαγή τάξης.

• Διαγενεακή κινητικότητα:

  • Συγκρίνουμε τη θέση των γονιών με των παιδιών.

  • Πολλή ανοδική κινητικότητα → δείκτης ανάπτυξης κοινωνίας.

---

ΣΤ. Κοινωνική μεταβολή

• Είναι:

  • Οι αλλαγές στην οργάνωση της κοινωνίας με το πέρασμα του χρόνου.

• Αίτια:

  • αλλαγές στο φυσικό περιβάλλον (π.χ. κλίμα, μεταναστεύσεις)

  • τεχνολογικές εξελίξεις (βιομηχανική επανάσταση, ψηφιακή εποχή, παγκοσμιοποίηση)

  • πόλεμοι, επαναστάσεις, κοινωνικά κινήματα (εργατικό, φοιτητικό, γυναικείο κ.λπ.).

• Τρόπος:

  • αργά ή γρήγορα

  • ειρηνικά (νόμοι, εκλογές) ή επαναστατικά (εξεγέρσεις, επαναστάσεις).

• Συνέπειες:

  • Στο άτομο: νέες ευκαιρίες αλλά και ανασφάλεια, άγχος, αποξένωση.

  • Στην κοινωνία: πρόοδος, εκσυγχρονισμός, αλλά και νέα προβλήματα (ανεργία, φτώχεια, περιβάλλον…).

---

3. Φύλλο εργασίας για τους μαθητές

ΜΑΘΗΜΑ: ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ & ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ – Γ΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ
ΚΕΦ. 3: Κοινωνική οργάνωση και κοινωνική μεταβολή
Ονοματεπώνυμο: ………………………………… Τμήμα: ……..

---

ΜΕΡΟΣ Α – Ασκήσεις επανάληψης & εμπέδωσης

Άσκηση 1 – Βασικοί όροι (σύντομοι ορισμοί)
Να εξηγήσεις με δικά σου λόγια (1–2 προτάσεις):

1. Κοινωνική θέση:
   .............................................................................................

2. Κοινωνικός ρόλος:
   .............................................................................................

3. Κοινωνικοί κανόνες:
   .............................................................................................

4. Κοινωνική διαστρωμάτωση:
   .............................................................................................

5. Κοινωνική κινητικότητα:
   .............................................................................................

6. Κοινωνική μεταβολή:
   .............................................................................................

---

Άσκηση 2 – Εκ γενετής & επίκτητα κοινωνικά χαρακτηριστικά

Συμπλήρωσε τον πίνακα:

Κοινωνικό χαρακτηριστικό	Εκ γενετής / Επίκτητο;	Οδηγεί σε δοτή ή κατακτημένη θέση;
Φύλο
Ηλικία
Μόρφωση
Επάγγελμα
Οικονομικός πλούτος
Εθνική προέλευση

---

Άσκηση 3 – Σύγκρουση ρόλων

α) Να δώσεις δύο δικά σου παραδείγματα σύγκρουσης ρόλων:

1. .......................................................................................

2. .......................................................................................

β) Για το πρώτο παράδειγμα:

• Ποιους ρόλους έχει το άτομο;
  ................................................................................

• Ποιες υποχρεώσεις συγκρούονται;
  ................................................................................

• Ποια λύση θα πρότεινες;
  ................................................................................

---

Άσκηση 4 – Είδη κοινωνικών κανόνων

Να γράψεις δίπλα σε κάθε κανόνα τα γράμματα που ταιριάζουν:

• α. αυστηρός κανόνας

• β. ελαστικός κανόνας

• γ. γενικός κανόνας

• δ. ειδικός κανόνας

• ε. τυπικός κανόνας

• στ. άτυπος κανόνας

(Κάθε κανόνας μπορεί να έχει πάνω από ένα γράμμα)

1. Απαγόρευση κλοπής: ……………

2. Κανόνες κυκλοφορίας (ΚΟΚ): ……………

3. Δώρα μεταξύ συγγενών στις γιορτές: ……………

4. Στρατιωτική στολή: ……………

5. Απουσίες μαθητών από το σχολείο: ……………

6. Καθημερινή ενδυμασία: ……………

---

Άσκηση 5 – Κοινωνική κινητικότητα

α) Να γράψεις δύο παραδείγματα ανοδικής κοινωνικής κινητικότητας:

1. .......................................................................................

2. .......................................................................................

β) Να γράψεις δύο παραδείγματα καθοδικής κοινωνικής κινητικότητας:

1. .......................................................................................

2. .......................................................................................

γ) Ποιο είδος κινητικότητας (ανοδική/καθοδική) πιστεύεις ότι δείχνει μια κοινωνία που εξελίσσεται θετικά; Γιατί;
...............................................................................................
...............................................................................................

---

Άσκηση 6 – Κοινωνική μεταβολή: αίτια & συνέπειες

α) Να σημειώσεις με ✔ ποια από τα παρακάτω μπορεί να οδηγήσουν σε κοινωνική μεταβολή:

•  Μεγάλοι πόλεμοι

•  Αλλαγές στην τεχνολογία

•  Μικρές αλλαγές στο ωράριο καταστημάτων

•  Κοινωνικά κινήματα (π.χ. δικαιώματα γυναικών)

•  Αλλαγές στο κλίμα και στο περιβάλλον

β) Γράψε ένα παράδειγμα κοινωνικής μεταβολής στην Ελλάδα τα τελευταία 50 χρόνια (π.χ. θέση γυναίκας, τεχνολογία, εκπαίδευση):
...............................................................................................

γ) Μία θετική και μία αρνητική συνέπεια των ραγδαίων κοινωνικών αλλαγών:

• Θετική: ................................................................................

• Αρνητική: .............................................................................

---

ΜΕΡΟΣ Β – Δημιουργικές δραστηριότητες

(διάλεξε 1 από τις παρακάτω ή όσες σας ζητήσει η/ο καθηγητής)

Δραστηριότητα 1 – «Οι ρόλοι μου σε μια μέρα» (κόμικ ή ημερολόγιο)

• Φτιάξε ένα μικρό κόμικ 4–6 καρέ ή μια σελίδα ημερολογίου όπου παρουσιάζεις τους ρόλους σου μέσα σε μία μέρα (π.χ. πρωί: μαθητής, μεσημέρι: παιδί στην οικογένεια, απόγευμα: αθλητής/φίλος κ.λπ.).

• Σημείωσε κάτω από κάθε καρέ:

  • τη θέση, τον ρόλο και έναν κανόνα που σχετίζεται με αυτήν τη σκηνή.

---

Δραστηριότητα 2 – Αφίσα «Κανόνες στο σχολείο μας»

• Σχεδίασε μια αφίσα με τίτλο:

  • «Κοινωνικοί κανόνες στο σχολείο μας: τι προστατεύουν;»

• Χώρισε την αφίσα σε τρία μέρη:

  1. Αυστηροί – τυπικοί κανόνες (π.χ. απουσίες, βία, φθορές)

  2. Άτυποι κανόνες ευγένειας & σεβασμού

  3. Ιδέες σας για νέους κανόνες που θα έκαναν το σχολείο καλύτερο.

---

– Βιωματικές δράσεις – μικρή έρευνα

Δραστηριότητα 4 – «Η κινητικότητα στην οικογένειά μου»
(εργασία για το σπίτι)

1. Ρώτησε:

   • τον/την παππού/γιαγιά ή έναν μεγαλύτερο συγγενή

   • έναν από τους γονείς σου ή κηδεμόνα.

2. Κατέγραψε σε πίνακα:

Πρόσωπο	Επάγγελμα	Εκπαίδευση
Παππούς/Γιαγιά
Πατέρας/Μητέρα
Εγώ (προσδοκία)	Τι θέλω να γίνω;	Τι σπουδές θέλω;

3. Να απαντήσεις:
   α) Υπάρχει κοινωνική κινητικότητα ανάμεσα στις γενιές; (Ναι/Όχι – εξήγησε)
   ....................................................................................
   β) Αν ναι, είναι ανοδική, καθοδική ή οριζόντια;
   ....................................................................................
   γ) Ποιους παράγοντες πιστεύεις ότι βοήθησαν ή δυσκόλεψαν αυτή την αλλαγή;
   ....................................................................................

---

Δραστηριότητα 5 – Παρατήρηση κοινωνικών κανόνων στο σχολείο

Για 1 μέρα, να προσέξεις:

• Ποιοι κανόνες τηρούνται (γραπτοί & άγραφοι);

• Ποιοι παραβιάζονται συχνά;

• Πώς αντιδρούν οι άλλοι (μαθητές, καθηγητές);

Στη συνέχεια να γράψεις ένα μικρό κείμενο (8–10 γραμμές):

• με 2 παραδείγματα τήρησης κανόνων,

• 2 παραδείγματα παραβίασης,

• 1 πρόταση δική σου για βελτίωση της κατάστασης.

---