ΤΟ ΔΡΑΜΑ – ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ

 το αρχαίο θέατρο παρουσίαση

Αρχαία σκηνογραφία

Αρχαία Θέατρα

1. Έννοια και χαρακτηριστικά του δράματος

• Σύνθετη ποιητική δημιουργία των κλασικών χρόνων

• Ύψιστη πνευματική έκφραση της αρχαίας Ελλάδας

• Συνδυάζει:

  • Επικό στοιχείο (διάλογος – αφήγηση)

  • Λυρικό στοιχείο (χορός)

• Συνοδεύεται από:

  • Μουσική

  • Όρχηση (χορό)

• Δεν προοριζόταν για απαγγελία αλλά για θεατρική παράσταση

• Παρουσίαζε ένα συγκλονιστικό γεγονός ως ζωντανή πραγματικότητα

---

2. Θρησκευτική προέλευση του δράματος

• Προέρχεται από θρησκευτικά δρώμενα

• Συνδέεται με τη λατρεία του Διονύσου

• Κύρια εορτή: Μεγάλα Διονύσια

• Δραματικός χαρακτήρας υπήρχε ήδη:

  • Άργος, Σάμος: γάμοι Δία – Ήρας

  • Κρήτη: γέννηση Δία

  • Δελφοί: αγώνας Απόλλωνα – Πύθωνα

  • Ελευσίνια μυστήρια: «δρώμενα»

---

3. Ο Διόνυσος και η λατρεία του

• Θεός:

  • του αμπελιού και του κρασιού

  • της γονιμότητας και της φύσης

• Συμβολίζει:

  • κύκλο ζωής – θανάτου – αναγέννησης

• Λατρευτικές εκδηλώσεις:

  • ιερή μανία

  • έκσταση

  • οινοποσία

  • μεταμφιέσεις (σατύροι)

• Από τις μεταμφιέσεις → γέννηση του δράματος

---

4. Από τα δρώμενα στο θέατρο

• Μεταμφίεση εορταστών → μεταμφίεση ηθοποιών

• Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη:

  • η τραγωδία προήλθε από τους εξάρχοντες του διθυράμβου

• Σημαντικός σταθμός:

  • Θέσπης (534 π.Χ.)

  • διαχωρισμός υποκριτή από τον χορό

  • πρώτος δραματικός διάλογος

• Ίδρυση θεάτρου Διονύσου από τον Πεισίστρατο

---

5. Διονυσιακές εορτές στην Αττική

• Μεγάλα Διονύσια (Ελαφηβολιώνας)

  • νέα δράματα

  • πιο επίσημη εορτή

• Μικρά ή κατ’ αγρούς Διονύσια (Ποσειδεώνας)

  • επαναλήψεις έργων

• Λήναια (Γαμηλιώνας)

  • νέες τραγωδίες και κωμωδίες

• Ανθεστήρια (Ανθεστηριώνας)

  • εορτή της άνοιξης

---

6. Είδη του δράματος

• Τραγωδία

• Κωμωδία

• Σατυρικό δράμα

---

7. Σατυρικό δράμα

• «Παίζουσα τραγωδία»

• Εύθυμο, λαϊκό θέαμα

• Σκοπός:

  • γέλιο

  • ανακούφιση

• Χορός:

  • Σάτυροι και Σειληνός

• Παρουσιαζόταν μετά τις τρεις τραγωδίες

---

8. Κωμωδία

• Προέρχεται από διονυσιακές εορτές

• Χαρακτηριστικά:

  • γελοιοποίηση προσώπων και καταστάσεων

  • κοινωνική και πολιτική κριτική

• Θέματα:

  • καθημερινή ζωή

  • σύγχρονα προβλήματα της πόλης

• Στόχος:

  • τέρψη

  • διόρθωση «κακώς κειμένων»

---

9. Τραγωδία – γενικά

• Προήλθε από τον διθύραμβο

• Καθοριστική συμβολή:

  • Αρίων (καλλιτεχνική μορφή διθυράμβου)

  • Θέσπης (πρώτος υποκριτής)

• Σταδιακή:

  • μείωση ρόλου χορού

  • αποδέσμευση από τον Διόνυσο

• Κατάληξη:

  • αυτόνομο θεατρικό είδος

---

10. Ορισμός τραγωδίας (Αριστοτέλης – Ποιητική)

• Μίμηση:

  • πράξης σοβαρής και ολοκληρωμένης

• Με:

  • ρυθμό, αρμονία, μελωδία

• Με δράση, όχι αφήγηση

• Σκοπός:

  • κάθαρση μέσω ελέου και φόβου

---

11. Σκοπός της τραγωδίας

• Συναισθηματική συμμετοχή θεατή

• Έλεος → συμπάθεια

• Φόβος → ταύτιση

• Κάθαρση:

  • ψυχική λύτρωση

  • ηθική εξισορρόπηση

  • πνευματική ανύψωση

---

12. Μέρη της τραγωδίας (κατά ποσόν)

Επικά μέρη

• Πρόλογος

• Επεισόδια

• Έξοδος

Λυρικά μέρη

• Πάροδος

• Στάσιμα

• Κομμοί

• Μονωδίες / Διωδίες

---

13. Μέρη της τραγωδίας (κατά ποιόν)

• Μύθος (υπόθεση)

• Ήθος (χαρακτήρας)

• Λέξη (ύφος – γλώσσα)

• Διάνοια (ιδέες)

• Μέλος (μουσική)

• Όψη (σκηνικά – ενδυμασία)

---

14. Τραγικός ήρωας

• Συγκρούεται με:

  • Μοίρα

  • θεία δίκη

  • ανθρώπους

  • τον εαυτό του

• Χαρακτηριστικά:

  • ηθικό μεγαλείο

  • μετάβαση από άγνοια σε γνώση

• Αποτέλεσμα:

  • συντριβή ή λύτρωση

  • ηθική ελευθερία

    ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ

    1. Προέλευση

    • Συνδέεται άμεσα με τη λατρεία του Διονύσου

    • Προήλθε από:

      • ανοιχτό κυκλικό λατρευτικό χώρο

      • εξέλιξη του διθυράμβου σε δράμα

    • Σταδιακά διαμορφώθηκε η αρχιτεκτονική μορφή του θεάτρου

    ---

    🏛️ 2. Βασικά μέρη του αρχαίου θεάτρου

    α) Κοίλον (κυρίως θέατρον)

    • Χώρος των θεατών

    • Χαρακτηριστικά:

      • εδώλια (καθίσματα)

      • αμφιθεατρική διάταξη

      • ακολουθεί την πλαγιά λόφου

    • Διαχωρισμός:

      • διαζώματα (οριζόντιοι διάδρομοι)

      • κλίμακες (κάθετες)

      • κερκίδες (τμήματα εδωλίων)

    • Μεγάλη χωρητικότητα:

      • Διονύσου (Αθήνα): 17.000

      • Εφέσου: 16.000

      • Επιδαύρου: 14.000

    ---

    β) Ορχήστρα

    • Κυκλικός ή ημικυκλικός χώρος

    • Εκεί:

      • κινείται και τραγουδά ο χορός

    • Χαρακτηριστικά:

      • χαμηλότερη από τη σκηνή

      • αρχικά κοινό επίπεδο με υποκριτές

      • αργότερα διαχωρισμός

    • Στοιχεία:

      • πάροδοι (είσοδοι χορού)

      • θυμέλη (βωμός Διονύσου)

      • θέση αυλητή και υποβολέα

    ---

    γ) Σκηνή

    • Χώρος των υποκριτών

    • Εξέλιξη:

      • αρχικά ξύλινη

      • μέχρι τέλη 4ου αι. π.Χ.

    • Περιλάμβανε:

      • λογείο (υπερυψωμένο δάπεδο – μεταγενέστερο)

      • σκηνικό τοίχο

    • Σκηνικά:

      • πρόσοψη ανακτόρου ή ναού

      • 1 ή 3 θύρες

    • Σύμβαση:

      • δεξιά πάροδος → πόλη / λιμάνι

      • αριστερή → αγροί

    ---

    🎬 3. Σκηνογραφία & θεατρικά μέσα

    • Το θέατρο συνδέεται άμεσα με τη θεατρική πράξη

    • Τεχνικά μέσα:

      • περίακτοι

      • εκκύκλημα

      • θεολογείο

      • μηχανή (αιώρημα)

      • χαρώνειες κλίμακες

      • βροντείο

    ---

    🏆 4. Δραματικοί αγώνες

    Χώρος & χρόνος

    • Θέατρο Διονύσου (Αθήνα)

    • Άνοιξη (Ελαφηβολιώνας)

    • Λόγοι:

      • διονυσιακή λατρεία

      • λιγότερες αγροτικές εργασίες

      • παρουσία συμμάχων και ξένων

    ---

    Οργάνωση

    • Λήναια → άρχων-βασιλεύς

    • Μεγάλα Διονύσια → επώνυμος άρχων

    • Ρόλος επώνυμου άρχοντα:

      • επιλογή ποιητών

      • επιλογή ηθοποιών

      • ορισμός χορηγών

    ---

    Χορηγία

    • Τιμητική λειτουργία

    • Ο χορηγός:

      • χρηματοδοτούσε τον χορό

      • παρείχε τροφή & στέγη

      • εξόπλιζε υποκριτές & χορευτές

    ---

    Κριτές & βραβεία

    • 10 κριτές (με κλήρο)

    • 5 ψήφοι υπολογίζονταν

    • Νικητές:

      • ποιητής

      • χορηγός

    • Βραβείο:

      • στεφάνι κισσού

      • χορηγικό μνημείο

    • Επίσημα αρχεία: διδασκαλίες

    ---

    🎭 5. Συντελεστές της παράστασης

    Ποιητής

    • Κεντρικό πρόσωπο

    • Ρόλοι:

      • συγγραφέας

      • σκηνοθέτης

      • μουσικός

      • χορογράφος

      • σκηνογράφος

      • αρχικά και ηθοποιός

    ---

    Ηθοποιοί

    • Επαγγελματίες

    • Μόνο άνδρες

    • Φορούσαν:

      • κόθορνους

      • παραγεμίσματα

      • προσωπίδα

    • Υποκριτική:

      • χειρονομίες

      • στάση σώματος

      • φωνή

    • Τα επικά μέρη τα απήγγελλαν

    ---

    Προσωπίδα

    • Συνέχεια διονυσιακής παράδοσης

    • Λειτουργίες:

      • εξιδανίκευση ηρώων

      • απομάκρυνση από καθημερινότητα

      • ενίσχυση θεατρικής σύμβασης

    ---

    Χορός

    • Τραγουδά και χορεύει

    • Εκφράζει:

      • συναισθήματα

      • κοινή γνώμη

    • Κίνηση:

      • στροφή – αντιστροφή

      • υπόρχημα (χαρούμενο)

    • Επικεφαλής:

      • αυλητής

    • Συχνά συνομιλεί με ηθοποιούς ο κορυφαίος

    ---

    👥 6. Θεατές

    • Συμμετείχαν όλοι:

      • άνδρες, γυναίκες, παιδιά

      • μέτοικοι, ξένοι

    • Κρατική μέριμνα:

      • θεωρικό (εισιτήριο για άπορους)

    • Τάξη:

      • ραβδούχοι

    • Προεδρία:

      • άρχοντες

      • ιερέας Διονύσου

    • Ενεργό κοινό:

      • χειροκροτούσε

      • αποδοκίμαζε

    • Ενημερωμένο από:

      • προάγωνα

    ---

    ✔️ Συμπέρασμα

    • Το αρχαίο δράμα:

      • ήταν συλλογικό γεγονός

      • συνδύαζε τέχνες

      • λειτουργούσε μόνο μέσα στο θέατρο

    • Ύψιστη έκφραση της Αθηναϊκής Δημοκρατίας

    ---